Kechqurun kosmosdan olingan mamlakat surati — bu shunchaki chiroyli manzara emas. U ayni paytda iqtisodiy ko'rsatgich ham bo'lishi mumkin: qayerda ishlab chiqarish bor, qayerda xizmat ko'rsatish jamlangan, qayerda shahar o'sib boryapti degan savollarga javob olish imkoniyatini beradi.
An'anaviy statistika hududiy kesimda ko'pincha kech va yirik agregatlar ko'rinishida yetib keladi. Sun'iy yo'ldosh esa har kecha bir xil uslubda o'lchaydi va natijani mahalla darajasigacha tushirish imkonini beradi.
Ushbu maqolada "Link Data" va Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (IMRS) bilan hamkorlikda olib borilgan tahlil jamlangan: ma'lumot qayerdan olinadi, rastr suratdan hududiy ko'rsatkichgacha qanday yo'l bosib o'tiladi, natijalar yalpi mahsulot va yashirin iqtisodiyot bilan qanday bog'lanadi — va, bir xil darajada muhimi, bu usulning chegaralari qayerda.
Tungi yoritilganlik nima haqida gapiradi?
Sun'iy tungi yoritilganlik — bu to'g'ridan-to'g'ri iqtisodiy faoliyatning natijasidir. Masalan, zavod tunda ishlasa, savdo markazlari chiroqlari o'chmasa, yangi turar-joy massivlarida chiroqlar yonsa yoki yo'llar yoritilsa — bularning barchasi tungi yoritilganlik darajasini oshiradi. Shu bois, tungi yoritilganlik darajasi iqtisodiy faollikning ko'rsatkichi (proksi ko'rsatkichi) sifatida ishlatiladi. Bu — aniq hisoblash qiyin bo'lgan iqtisodiy holatni bilvosita baholab beruvchi juda qulay vositadir.
Bu yondashuvning eng kuchli tomoni shundaki, u rasmiy ma'muriy hisobotlarga mutlaqo bog'liq emas. Tungi yoritilganlik qog'ozbozlikni kutib o'tirmaydi va biron bir korxonaning rasmiy ro'yxatdan o'tgan-o'tmaganiga qaramaydi. Aynan shu sababli, tungi yoritilganlik rasmiy statistikaga kirmay qolgan yoki yashirin iqtisodiy faoliyatni ham yaqqol ko'rsatib bera oladigan qiziqarli vosita hisoblanadi.
Xaritada yorug'lik intensivligi vertikal ustunlar shaklida berilgan. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Namangan va Farg'ona vodiysi shaharlari aniq ajralib turadi; ular orasidagi qorong'i hududlar esa cho'l va tog'li zonalar.
Ma'lumot qayerdan olinadi
Tahlil asosida VIIRS (Visible Infrared Imaging Radiometer Suite) radiometri yotadi. U Suomi NPP (Suomi National Polar-orbiting Partnership) va NOAA-20 sun'iy yo'ldoshlarida o'rnatilgan bo'lib, bulut qoplami, okean yuzasi harorati va aerozollar bilan bir qatorda Yerning tungi yoritilganligini ham qayd etadi.
Ma'lumotlar Earth Observation Group (EOG) platformasidan olinadi va 2012–2023-yillarni qamrab oladi. Piksellar 15 burchak-soniyali kataklarga (15 arc-second grids, taxminan 0,25 km²) birlashtiriladi — bu viloyat, tuman va hatto mahalla darajasida hisob-kitob qilish uchun yetarli aniqlik.
VIIRS va undan oldingi DMSP
Hozirgi zamonaviy VIIRS tizimi 2011-yilda ishga tushirilgan boʻlib, u oʻzidan oldingi DMSP OLS (ing. Defense Meteorological Satellite Program's Operational Linescan System) deb nomlangan sun'iy yoʻldosh tizimi oʻrnini egalladi. Aslida, eski DMSP tizimi dastlab harbiy maqsadlarda — tunda bulutlar qoplamini kuzatish uchun yaratilgan edi.
Bu yangilanish iqtisodiy tahlillar uchun nega juda muhim? Gap shundagi, eski DMSP sensori chiroqlari juda yorqin shahar markazlarida "koʻr boʻlib" (toʻyinib) qolar, ya'ni ma'lum bir chegaradan yuqori boʻlgan tungi yoritilganlik darajasini ajrata olmas edi. Natijada, eng rivojlangan va iqtisodiy faol markaziy hududlarning koʻrsatkichlari sun'iy ravishda past boʻlib koʻrinardi. Yangi VIIRS tizimi esa ancha keng imkoniyatlarga va oʻz-oʻzini sozlash (ichki kalibrlash) xususiyatiga ega. Shu sababli, u juda yorqin shahar markazlaridagi tungi yoritilganlikni ham, chekka qishloqlardagi past tungi yoritilganlikni ham bir xil aniqlikda qayd eta oladi.
Biroq, tadqiqotchilar bir narsani hisobga olishlari kerak: VIIRS orqali toʻplangan tungi yoritilganlik ma'lumotlari 2012-yildan boshlanadi. Tizimlar va ularning aniqligi mutlaqo turlicha boʻlgani uchun, yangi ma'lumotlarni eski DMSP davridagi (2012-yilgacha boʻlgan) ma'lumotlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzaro solishtirib boʻlmaydi.
Tahlil bosqichlari
Rastr va piksellar
EOG platformasida Yer yuzasining tungi yoritilganligi rastrli (katakchali) tasvir ko'rinishida beriladi. Bu tasvirlar tunda olinadi va har bir mitti piksel o'z hududidan kosmosga qaytgan tungi yoritilganlik darajasini ko'rsatadi. Tahlil qilish uchun birinchi navbatda ana shu tasvir piksellarga ajratib olinadi.
Kataklar
Tasvirdagi piksellar taxminan 500x500 metr o'lchamdagi (maydoni ~0,25 km² bo'lgan) maxsus kataklarga birlashtiriladi. So'ngra bu kataklar tungi yoritilganlik darajasiga qarab turli ranglarga bo'yaladi — bu esa iqtisodiy faollikni xaritada yaqqol ko'rish imkonini beradi.
Shovqin va "manfiy" yoritilganlik xatoliklari
Xaritadagi hamma tungi yoritilganlik ham iqtisodiy faoliyatni anglatmaydi. Masalan, muzliklar, suv havzalari va qumli cho'llar oy yorug'ligini aks ettirib, sun'iy yo'ldoshni chalg'itadigan ortiqcha shovqin (xalaqit) hosil qilishi mumkin. EOG platformasi ma'lumotlarni ana shu ortiqcha shovqinlardan tozalangan holda taqdim etadi.
Bundan tashqari, ba'zida yorug'lik tarqalishiga qarshi omillar tufayli xaritada manfiy (minus qiymatli) piksellar ham paydo bo'lib qoladi. Tabiiyki, tungi yoritilganlik minusda bo'lishi mumkin emas, shu sababli bunday xatoliklar qayta ishlash jarayonida avtomatik ravishda nolga tenglashtiriladi.
Hududlar bo'yicha hisob-kitob qilish
Tozalangan kataklardagi ma'lumotlar ma'muriy chegaralar — ya'ni viloyat, tuman va mahalla darajasida o'zaro jamlanadi.
Turli joylarni bir-biri bilan solishtirish uchun asosiy o'lchov sifatida 1 km² maydonga to'g'ri keladigan o'rtacha tungi yoritilganlik ko'rsatkichi olinadi. U hududning umumiy tungi yoritilganlik yig'indisini uning jami maydoniga bo'lish orqali hisoblanadi. Bu usul maydoni juda katta (masalan, Navoiy) va juda kichik (masalan, Toshkent shahar) bo'lgan hududlarni adolatli va bir xil mezon asosida solishtirish imkonini beradi.
Yoritilganlik va yalpi ichki mahsulot
Grafikda ikkala qator ham logarifmik shkalada berilgan — bu darajalarni emas, o'sish sur'atlarini taqqoslash imkonini beradi.
Agar e'tibor bersangiz, yillar bo'yicha ko'rsatkichlar bir xil emas. 2012–2016-yillarda tungi yoritilganlik darajasi pasayib borgan, ammo mamlakatda YaIM (yalpi ichki mahsulot) barqaror o'sgan. Ya'ni, bu ikki ko'rsatkich bir-biriga mutlaqo teskari yo'nalishda harakat qilgan. 2017-yildan boshlab esa tungi yoritilganlik keskin oshgan va shundan keyingina YaIM o'sishi bilan mos kela boshlagan.
Bu turlichalikni ko'rmagandek bo'lish noto'g'ri bo'lardi. Buni tushuntirish uchun kamida ikkita asosiy sabab bor:
-
Birinchisi (texnik sabab): Tizim endi ishga tushgan dastlabki yillarda sun'iy yo'ldosh sensorlari va ularni sozlash (kalibrlash) bilan bog'liq o'zgarishlar bo'lgan bo'lishi mumkin.
-
Ikkinchisi (iqtisodiy sabab): 2017-yildagi valyuta liberallashuvi (dollarning erkin muomalaga qo'yilishi) hamda undan keyin boshlanib ketgan jadal qurilishlar va xizmat ko'rsatish sohasidagi katta o'sishdir.
Qaysi sabab vaziyatga ko'proq ta'sir qilganini aniqlash uchun alohida tekshiruv o'tkazish kerak. Ammo hozirning o'zidayoq bir narsani ochiq tan olish lozim: 2012–2016-yillar oralig'ida tungi yoritilganlik O'zbekistondagi iqtisodiy o'sishni aniq ko'rsatib bera oladigan ishonchli mezon bo'la olmagan.
Hududlar kesimida
Hududiy kesimda o'zgarish sur'atlari sezilarli farq qiladi.
Toshkent shahri: umumiy yoritilganlik intensivligi 2017-yilda 97,8 ni tashkil etgan bo'lsa, 2023-yilga kelib bu ko'rsatkich 137,7 ga yetgan — 40,8% o'sish.
Samarqand viloyati: 1 km²ga to'g'ri keladigan yoritilganlik shu davrda 4,2 dan 7,6 gacha ko'tarilgan — bu 80% o'sish, ya'ni Toshkent shahrinikidan ancha yuqori nisbiy sur'at.
Bu qarama-qarshilik emas. Toshkent allaqachon yuqori bazadan boshlagan, Samarqandning bazasi esa past bo'lgan — past bazadan yuqori foiz o'sishga erishish osonroq. Aynan shu sababli mutlaq qiymatlarni ham, nisbiy o'zgarishni ham birga o'qish kerak.
Yashirin va norasmiy iqtisodiyot
Bu ikki tushuncha ko'pincha aralashtiriladi, biroq ular bir xil emas:
- Yashirin iqtisodiyot — qonun bilan man etilmagan, ammo soliqqa tortilmaslik va qonun hujjatlari talablariga rioya qilmaslik maqsadida davlat organlaridan ataylab berkitilgan iqtisodiy faoliyat.
- Norasmiy iqtisodiyot — uy xo'jaliklari yoki jismoniy shaxslar tomonidan belgilangan tartibda ro'yxatdan o'tmagan holda amalga oshiriladigan ishlab chiqarish yoki xizmat ko'rsatish bilan bog'liq iqtisodiy faoliyat.
Birinchisida niyat bor — berkitish; ikkinchisida ko'pincha shunchaki rasmiylashtirilmaganlik. Ularni bir ko'rsatkichga qo'shib yuborish tahlilni buzadi.
Tadqiqot davomida tungi yoritilganlikning oʻzgarishi Statistika agentligining hududlar boʻyicha rasmiy ma'lumotlari bilan solishtirib koʻrilgan. Shunda quyidagicha holat koʻzga tashlandi: tungi yoritilganlik sezilarli darajada oshgan hududlarda oʻsha joyning yalpi hududiy mahsulotdagi (YAHM) ulushi ham koʻpaygan. Masalan, bu koʻrsatkich Toshkent shahrida 9,5% dan 11,7% ga, Samarqand viloyatida esa 6,3% dan 10,3% ga koʻtarilgan.
Bu bogʻliqlik juda qiziq, biroq undan shoshma-shosharlik bilan xulosa chiqarmaslik kerak. Tungi yoritilganlikning ortishi yashirin iqtisodiyotning kengayib ketganini mutlaqo isbotlamaydi — bu shunchaki har ikkala koʻrsatkich bir xil yoʻnalishda (ya'ni bir vaqtda yuqoriga qarab) oʻsganini koʻrsatadi, xolos.
Tungi yoritilganlik nimani ko'rsata olmaydi
Har qanday tadqiqot usulining imkoniyatlari bilan birga, uning chegaralari va kamchiliklarini ham aniq aytib o'tish zarur.
Iqtisodiyot tarmoqlari teng ko'rinmaydi. Masalan, qishloq xo'jaligi bu usulda deyarli aks etmaydi, chunki tunda dalalar yoritilmaydi. Shu sababli, agrar (dehqonchilik) hududlarning iqtisodiy faolligi tungi yoritilganlik xaritalarida doimo sun'iy ravishda past bo'lib ko'rinadi. Aksincha, savdo, transport va sanoat obektlari juda yorqin bo'lgani uchun xaritada asosiy o'ringa chiqib oladi.
LED chiroqlari muammosi. Zamonaviy LED (diodli) chiroqlari sun'iy yo'ldosh sensori (VIIRS) ilg'ay oladigan to'lqin uzunligida ancha kam nur tarqatadi. Ya'ni, ko'chalarini eski chiroqlardan tejamkor LED tizimiga o'tkazgan shahar iqtisodiy jihatdan o'sib borayotgan bo'lsa ham, xaritada xiralashib (so'nib) qolishi mumkin. 2017–2023-yillardagi ma'lumotlarni solishtirishda bu omilni albatta hisobga olish shart.
Tungi yoritilganlik chegara bilmaydi. Juda yorqin chiroqlar o'z atrofidagi qo'shni piksellarga ham nurning tarqalishiga (blooming effektiga) sabab bo'ladi. Natijada, shahar chekkasidagi tinchgina tuman yoki mahalla aslida o'ziga tegishli bo'lmagan tungi yoritilganlikni "o'zlashtirib", xaritada adashib yorqinroq ko'rinib qolishi mumkin.
Tabiiy xalaqitlar (shovqinlar). Oy nuri, yerning qor bilan qoplanishi yoki qutb yog'dulari kabi tabiiy omillar o'lchov aniqligiga ta'sir qiladi. To'g'ri, bu omillar ma'lumotlarni qayta ishlashda tozalanadi, ammo ularni butunlay yo'qotishning iloji yo'q.
O'zaro bog'liqlik — bu sabab degani emas. Tungi yoritilganlik iqtisodiy faoliyatning aniq o'lchovi emas, balki shunchaki uning yon mahsulotidir. Tungi yoritilganlik bilan yalpi mahsulot o'rtasidagi nisbat har bir hududning iqlimiga, zavod-fabrikalarining turiga va chiroqlardan foydalanish madaniyatiga qarab farq qiladi. Shu bois, bitta hudud uchun to'g'ri kelgan modelni boshqa bir hududga avtomatik ravishda qo'llab bo'lmaydi.
Xulosa qilib aytganda, tungi yoritilganlik rasmiy statistikaning o'rnini bosa olmaydi, balki uni to'ldiradi. Sun'iy yo'ldosh xaritasi bizga shunchaki "qayerga e'tibor qaratish kerakligini" ko'rsatadi; savollarga aniq javobni esa baribir joyiga borib olingan ma'lumotlar va rasmiy statistika beradi.
Bu ma'lumotlar kim uchun foydali?
-
Qaror qabul qiluvchi rahbarlar uchun — rasmiy hisobotlarni oylab kutib o'tirmasdan, hududiy dasturlarning samarasini real vaqtda kuzatib borish imkonini beradi.
-
Biznes vakillari uchun — yangi filial, savdo do'koni yoki logistika markazini qayerda ochishni rejalashtirishda o'sha joyning tungi yoritilganlik darajasiga qarab, haqiqiy faolligini baholashga yordam beradi.
-
Investorlar uchun — qaysi hududlar rostdan ham o'sayotganini rasmiy hisobotlardan tashqari, mustaqil va xolis manba orqali tekshirib ko'rish imkonini beradi.
-
Tadqiqotchilar uchun — mahalla darajasigacha pastga tusha oladigan va yillar davomida to'plangan katta va uzluksiz ma'lumotlar bazasi (vaqt qatori) bilan ishlash sharoitini yaratadi.
Xulosa
Tungi yoritilganlik ma'lumotlari — bu juda arzon, muntazam ravishda yangilanib turadigan va hech qanday ma'muriy hisobotlarga bog'liq bo'lmagan qulay o'lchov vositasidir. O'zbekiston hududlari bo'yicha bu tizim 2012-yildan buyon mahalla darajasigacha bo'lgan uzluksiz ma'lumotlar zanjirini taqdim etib kelmoqda. Bu — Markaziy Osiyo sharoitida hali to'liq kashf qilinmagan va kam foydalanilgan katta bir boylikdir.
Shuni yodda tutish kerakki, tungi yoritilganlik baribir iqtisodiyotni bilvosita baholovchi ko'rsatkich bo'lib qolaveradi. Asosiy qiymat alohida olingan birgina yilning xaritasida emas, balki yillar davomida to'plangan ma'lumotlar sirasida (vaqt qatorida) hamda ularni rasmiy statistika bilan solishtirib tahlil qilishdadir. Yuqorida ko'rganimiz — 2012–2016-yillardagi ko'rsatkichlarning mos kelmagani ham buni yaqqol isbotlaydi: bu usul juda foydali, biroq undan ko'r-ko'rona emas, har bir omilni o'ylab foydalanish shart.
Ushbu maqola Link Earth markazi tomonidan tayyorlandi: shunday qatorlarni qurish, ularni mavjud statistika bilan tekshirish va natijani qaror qabul qiluvchilarga yetkazishh.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Chen, X. & Nordhaus, W. D. (2015). A test of the new VIIRS lights data set: Population and economic output in Africa. Remote Sensing, 7(4), 4937–4947.
- Chen, X. & Nordhaus, W. D. (2019). VIIRS nighttime lights in the estimation of cross-sectional and time-series GDP. Remote Sensing, 11(9), 1057.
- Li, X., Xu, H., Chen, X. & Li, C. (2013). Potential of NPP-VIIRS nighttime light imagery for modeling the regional economy of China. Remote Sensing, 5(6), 3057–3081.
- Earth Observation Group (EOG), VIIRS Nighttime Light. https://eogdata.mines.edu/products/vnl/
- O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. https://stat.uz
- World Bank Open Data. https://data.worldbank.org
- Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (IMRS).
